Traces in the Sand

Document 1 · Summons

19 October 1860

Kolonia Staro-Łazińska

A printed summons in Polish, served on 7/19 October 1860 by the court messenger Michał Piechowski on Karolina Fridenberg in the Staro-Łazińska colony; the list of the summoned has a widow Karolina Friedenberg as its number 34. Count Włodzimierz Miączyński, heir of Trąbczyn, whom the colonists on his estate had sued on 6/18 August 1859, counterclaims before the Civil Tribunal of the Warsaw Governorate at Kalisz and has the defendants summoned under 97 numbers: 80 of the Staro-Łazińska colony and 17 of the Nowo-Łazińska colony, among them Henryk, August and Michał Zelmer (the print has "Celmer") and the widow and children of Daniel Zelmer. He asks the court to declare that the contract of 18 May 1805 between the Prince of Hohenlohe-Ingelfingen and fourteen colonists does not bind him, and to award the right of pasture and of gathering wood in the Studzianka district of the Trąbczyn forest only to the seven holdings of the contract of 21 December 1828, or failing that to the fourteen holdings of 1805; experts are to say for how many cattle and how much wood. His grounds: under the privilege of Paweł and Katarzyna Prusimski of 1746, pasture depended on each Olęder's agreement with the owner of the estate. When the Governing Commission gave the confiscated estate back to Michalina Dąbska on 21 July 1807, the Prince's obligations lapsed, as the highest court held on 7 July 1826 against Weigel, who claimed interest on 200,000 Polish złoty. The division of the holdings has multiplied hearths, inhabitants and livestock to the harm of the manor; a resolution of the Administrative Council of 1858 forbids perpetual leaseholders to divide a farm without the manor's permission. Under the print are the messenger's signature and a note of costs.

One line per manuscript line, with broken words hyphenated and stray break marks removed. Editorial decisions are set out in About the edition.
Page 1lines 1-6
Manuscript page 1 of letter 1APP_53_968_0_783_0005_a-L1_01.jpg , open full size
Transcribed by paragraph, not line by line: each numbered entry is a paragraph of the manuscript.
  1. Działo się jak w poświadczeniu Woźnego.
  2. Na żądanie Włodzimierza Hrabiego Miączyńskiego, dziedzica dóbr Trąbczyna, we wsi Trąbczynie Okręgu Pyzdrskim zamieszkałego, od którego Stanisław Karasiński i Roman Ostapowicz Patronowie Trybunału stawać będą.
  3. Ja niżej podpisany woźny przy Trybunale Cywilnym w Kaliszu przez JW Prezesa tegoż Trybunału nominowany w Kaliszu mieszkający —
  4. W związku z pozwem na żądanie kolonistów w dobrach Trąbczyn, przeciwko Włodzimierzowi Miączyńskiemu, dnia 6/18 Sierpnia 1859 roku wydanym, rekonwencyjnie —
  5. Zapozwałem:
  6. 1. Daniela Hom. 2 Jana Mertz. 3. Krystjana Haupt. 4. SSrów Krystjana Kitke, jako to: a) Karolinę, b) Augusta, c) Ernestynę, d) Karola Wilhelma, nieletnie dzieci, w osobie matki i naturalnej opiekunki Karoliny z Rutchingów primo voto Kitkę, obecnie Gotliba Szreter żonę, w assystencji i za upoważnieniem tegoż męża czynić winnej. 5. Marcina Merk. 6. Karola Goska. 7. Jana Fryderyka Rasch. 8. Ferdinanda Wilhelma Schönfisch 9. Krzysztofa Schönfisch. 10. Wilhelma Kinast 11. Marcina Merk. 12. Krystjana Kinast. 13. Krystjana Merk. 14. Bogumiła Rybickiego. 15. Wilhelma Knakfus. 16. Krystjana Friedenberg 17. Wilhelma Haupt. 18. Józefa Goska. 19. Wilhelma Haupt. 20. Marcina Falkenberg. 21. Wilhelma Fogel. 22. Antoniego Przystańskiego. 23. Karola Gibel. 24. Bogusława Gerke. 25. Ludwika Bartel 26. Wojciecha Runga. 27. Marcina Lipelt. 28. Andrzeja Bytner. 29. Szczepana Prombs. 30. Krystjana Sehr. 31. Michała Tarnowskiego. 32 Piotra Malinowskiego. 33. Daniela Sehr. 34. Karolinę Friedenberg wdowę 35. Jana Grzegorza Herman. 36. Krystjana Betka 37. SSrów Krystjana Drewle, jako to: Paulinę i Ernestynę nieletnie córki, w osobie matki i głównej opiekunki Juljanny primo voto Drewle, obecnie Krzysztofa Schönfisch żony, w assystencji i za upoważnieniem tegoż męża czynić winnej, zostające. 38. Daniela Przygodę. 39. Macieja Kinast. 40. Ludwika Stürtzenbecher. 41. Krystjana Stürtzenbecher. 42. Jana Stürtzenbecher. 43. Krystjana Hirsch. 44. Wilhelma Hohm. 45. Rozynę Kryger, po Janie Kryger pozostałą wdowę, jako matkę i naturalną opiekunkę nieletnich swych dzieci, Krystjana, Doroty i Fryderika, w małżeństwie z Janem Kryger zrodzonych. 46. Augusta Falg. 47. Bogumiła Runge. 48 Bogumiła Haupt. 49. Wilhelma Runge. 50. Marcina Runge. 51. Karolinę Moritz, po Krystjanie Moritz pozostałą wdowę, jako matkę i naturalną opiekunkę nieletnich swych dzieci, Karola i Krystyny Moritz, w małżeństwie z Krystjanem Moritz zrodzonych. 52. Jana Morelskiego. 53. Pawła Rogackiego. 54. Stanisława Rogackiego. 55. Henryka Celmer. 56. Bogumiła Haupt. 57. Antoniego Strzyżykowskiego. 58. Marcina Heck. 59. Karola Merk. 60. Elżbietę Bandzert, po Janie Bandzert pozołą wdowę. 61. Bogumiła Kinast. 62. Jana Peda. 63. Emanuela Bandzert. 64. Karola Giebel. 65. Samuela Szmigelskiego. 66. Marcina Giebel. 67. Jakóba Kopczyńskiego. 68. Józefa Sapichowskiego. 69. Marcina Sapichowskiego. 70. Krystofa Grünwald. 71. Godfrida Hübner. 72. Józefa Sapichowskiego. 73. Szczepana Kopczyńskiego. 74. Marcina Rogowicza. 75. Antoniego Rythomer. 76. Gotfryda Haupt. 77. Juljannę Runge, po Gotfrydzie Runge pozostałą wdowę, obecnie Bogusława Kluge żonę, w assystencji i za upoważnieniem tegoż męża czynić winną, jako matkę i naturalną opiekunkę nieletnich swych dzieci, Krystjana i Karoliny, w małżeństwie z Gotfridem Runge zrodzonych. 78. Annę Elżbietę Celmer, wdowę po Danielu Celmer, jako matkę i naturalną opiekunkę nieletnich swych dzieci, Karoliny, Krystyny, Julji, Krystjana, Augusta, po rzeczonym Danielu Celmer pozostałych. 79. Bogusława Kuhn — wszystkich w kolonji Staro-Łazińskiej mieszkających. 80. Jana Kłodzińskiego, w tejże kolonji mieszkającego.
Page 2lines 7-19
Manuscript page 2 of letter 1APP_53_968_0_783_0006_a1-L1_02.jpg , open full size
Transcribed by paragraph, not line by line: each numbered entry is a paragraph of the manuscript.
  1. 81. Augusta Stark. 82. Bogusława Moritz. 83. Wojciecha Kinast. 84. Bogumiła Betkę. 85. Michała Kinast. 86. Krystjana Rejch. 87. Jana Schwebs. 88. Krystjana Haupt. 89. Marcina Schmechel. 90. Marcina Lipeldt. 91. Marcina Gother. 92. Augusta Celmer. 93. Krystjana Haupt. 94. Krystjana Haupt. 95. Michała Celmer. 96. Jakóba Zelek. 97. Krystjana Kinast — w kolonji Nowo-Łazińskiej, Gminie Trąbczyn, Okręgu Pyzdrskim mieszkających, aby się za dni ośm od doręczenia tego pozwu, nie licząc czasu prawem na odległość zakreślonego, o godzinie 10tej z rana, lub za przywołaniem tej sprawy, na audyencji Trybunału Cywilnego Gubernji Warszawskiej w Kaliszu, w pałacu rządowym, przy ulicy Józefina położonym, posiedzenia swe odbywającego, stawili i na wnioski rekonwencyjnego powodu odpowiedzieli, który domagać się będzie:
  2. 1. Ażeby po połączeniu aktoratów, kontrakt pomiędzy Księciem Hohenlohe Ingelfingen, a czternastu kolonistami Gminy Trąbczyn, przed Sądem Patrimonialnym Księcia Hohenlohe w Zagurowie, dnia 18 Maja 1805 roku zawarty, za nieobowiązujący rekonwencyjnego powoda i ustały w swych skutkach, a tem samem za niedający rekonwencyjnie pozwanym prawa wolnego pastwiska i zbieraniny w rewirze Studzianki, do lasów dóbr Trąbczyn należącym, był uznany.
  3. 2. Ażeby tym tylko kolonjom prawo służebności pastwiska i zbieraniny w rewirze Studzianka było przyznane, które były przedmiotem kontraktu przed Rejentem Kroszczyńskim dnia 21 Grudnia 1828 roku, pomiędzy Michaliną z Prusińskich Hrabiną Miączyńską, a siedmiu kolonistami zawartego, — a ewentualnie:
  4. 3. W razie odrzucenia konkluzji ad 1um, ażeby służebność pastwiska i zbieraniny była przyznana 14 tylko kolonjom, które są wymienione po szczególe w kontrakcie, dnia 18 Maja 1805 roku pomiędzy Księciem Hohenlohe Ingelfingen, a czternastu kolonistami zawartym.
  5. 4. Ażeby dla wynalezienia jakiej ilości bydła, dla każdej w szczególe kolonji, pasanie w rewirze Studzianka ma być dozwolone, relacja biegłych była postanowiona na czyny:
  6. A) Dla jakiej ilości bydła, jakiego gatunku i w jakich miejscach rewiru Studzianka, dla siedmiu kolonji aktem nadawczym z dnia 21 Grudnia 1828 roku przez Michalinę Hrabinę Miączyńską, przed Regentem Kroszczyńskim zeznanym, a eventualnie dla czternastu kolonji, kontraktem z dnia 18 Maja 1805 r. objętych, bez względu na ilość znajdujących się na każdej z tych kolonji rozdrobnionych osadników, ma być dozwolone pastwisko w rewirze lasów Tąbczyńskich, Studzianka zwanym, przy względzie na obszerność kolonji, na łąki i pastwiska do kolonji należące, oraz na potrzeby dóbr Trąbczyna i na gospodarstwo leśne, w rewirze Studzianka zaprowadzone.
  7. B) Jaka ma być dozwolona najwyższa ilość zbieraniny i w jakich miejscach rewiru Studzianka, w każdym dniu gajowym, dla każdej z siedmiu kolonji, kontraktem z dnia 21 Grudnia 1828 roku, a eventualnie dla czternastu kolonji, kontraktem z dnia 18 Maja 1805 roku nadanych, przy względzie na potrzeby każdej pojedyńczej kolonji, tak, jak gdyby ona w wyłącznem posiadaniu jednego osadnika zostawała, jak niemniej przy względzie na potrzeby dóbr Trąbczyna i na zaprowadzone gospodarstwo leśne w rewirze Studzianka i na wymagania Banku Polskiego, z tytułu udzielonej pożyczki Skarbowej, jak niemniej Towarzystwa Kredytowego, z tytułu zaciągnąć się mającej najwyższej pożyczki.
  8. 5. Ażeby do odebrania od biegłych przysięgi, i zamianowania ich z urzędu, na wypadek gdyby strony na wybór ich dobrowolny niezgodziły się, Członek z grona Trybunału był delegowany.
  9. 6. Ażeby wszystkim innym pozwanym, którym w processie tym, prawo wykonywania służebności pastwiska i zbieraniny przyznane nie będzie, zakazane było pasanie i zbieranina w rewirze Studzianka.
  10. 7. Ażeby wyrokowano pod tymczasową egzekucją. Naostatek:
  11. 8. Aby koszta processu powodowi od pozwanych były przysądzone.
  12. Czyn i zasady.
  13. Paweł z Kolna Prusiński i żona jego Katarzyna z Rozdrażewskich Prusińska, dziedzice dóbr Trąbczyna, w r. 1746 holendrom na gruntach dóbr Trąbczyńskich, nadali przywilej, wzajemne stosunki urządzający, w którym pomiędzy innemi wyrazili się:
Page 3lines 20-28
Manuscript page 3 of letter 1APP_53_968_0_783_0006_a2-L1_03.jpg , open full size
Transcribed by paragraph, not line by line: each numbered entry is a paragraph of the manuscript.
  1. „Pastwiska dla ich inwentarza wszelkiego nie zabraniam, którego będą zażywali za ugodzeniem się.“
  2. Z przywileju więc tego, prawo pastwiska zawisłe było od szczegółowej ugody każdego pojedyńczego holendra, z właścicielem dóbr Trąbczyna.
  3. Kiedy skutkiem wypadków politycznych, część kraju Polskiego, w którego obrębie znajdowały się dobra Trąbczyn, przeszła pod Panowanie Pruskie, dobra te, naówczas Antoniego Prusińskiego Starosty Nieszczewickiego własnością będące, uległy konfiskacie i darowane zostały Księciu Hohenlohe Ingelfingen, który w dniu 18 Maja 1805 roku z czternastu holendrami Gminy Trąbczyn, w tym kontrakcie po szczególe wymienionymi, zawarł kontrakt kupna i przedaży części boru i błót, posiadanych przez nich gruntów dotykających, zawierających w sobie powierzchni hub 42 miary Magdeburgskiej. W kontrakcie tym, w § 4 powiedziano:
  4. „Obejmują wolne i bezpłatne pastwisko części boru nad granicą Biskupice, zwanej Zarzyńskim rewirem, jako też w tej swojej części wolne zbieranie drzewa w zwyczajnych dniach gajowych.“
  5. Dobra Trąbczyn zostawały w posiadaniu Księcia Hohenlohe Ingelfingen, aż do epoki, w której po nastąpionej zmianie Rządu, Komissja Rządowa, jako najwyższa Władza w kraju, postanowieniem z dnia 21 Lipca 1807 roku wróciła Michalinę z Prusińskich Dąbskę, do własności dóbr Trąbczyna, ojcu jej Antoniemu Prusińskiemu skonfiskowanych. Skutkiem przywrócenia Dąbskiej do praw jej po ojcu służących, wszelkie działania i zobowiązania przez Księcia Hohenlohe zaciągnięte, zniweczone zostały. Ta kwestja zasadnicza, rozstrzygnięta została wyrokiem Sądu Najwyższej Instancji, w sprawie pomiędzy Michaliną z Prusińskich pierwszego ślubu Dąbską, powtórnego Stanisława Miączyńskiego żoną, a Bogumiłem Karolem Wejgel, dnia 7 Lipca 1826 r. zapadłym. W processie tym Wejgel dochodził procentów od kapitału 200000 złp., przez Księcia Hohenlohe Ingelfingen na dobra Trąbczyn zaciągnionego sposobem pożyczki, a wzajemnie Michalina Hrabina Miączyńska domagała się wykreślenia z Hypoteki tego kapitału. Sąd Najwyższej Instancji przyjął zasady:
  6. Że wypadek przejścia dóbr Trąbczyna do własności Księcia Hohenlohe Ingelfingen, tak długo tylko miał znaczenie, dopóki ta sama co dawniej trwała postać rzeczy, — że właściciel dóbr z woli i postanowienia Najwyższej Władzy do takich praw względnie dóbr swoich przywrócony został, jakie mu podczas ich odjęcia służyły; że dług przez Donatarjusza zaciągnięty, skoro ten warunkowym okazał się być posiadaczem, z upadkiem jego tytułu, dobra nim obciążone obowiązywać przestał — i skutkiem tych zasad, Sąd Najwyższej Instancji, Wejgla z żądaniem zasądzenia mu procentów od kapitału złp. 200000 oddalił i wykreślenie samego kapitału nakazał.
  7. Z tych samych więc zasad, w wyroku tym przyjętych, kontrakt pomiędzy Księciem Hohenlohe Ingelfingen, a 14stu Holendrami, dnia 18 Maja 1805 r. zawarty, w najmniejszej części Michalinę Hrabinę Miączyńską nie obowiązywał i za ustały w swoich skutkach, tak jak wszystkie zobowiązania przez Księcia Hohenlohe względem dóbr Trąbczyna zaciągnięte, uważany być musi.
  8. Stosunku tego inaczej ani sami holendrzy, ani Michalina Hrabina Miączyńska nie pojmowali, kiedy w dniu 21 Grudnia 1828 roku przed Mikołajem Kroszczyńskim Regentem, pomiędzy Michaliną z Prusińskich Hr. Miączyńską, a siedmiu okupnymi czynszownikami, po szczególe w akcie tym wymienionymi, zawarty był układ, wzajemne stosunki urządzający. Jakkolwiek w kontrakcie tym strony powołały kontrakt z dnia 18 Maja 1805 roku, jednakże takowego w najmniejszej części nie stwierdziły, tylko niektóre warunki tamtego kontraktu do tej nowej umowy przeniosły. Pomiędzy warunkami temi znajduje się § III, obejmujący zastrzeżenie prawa wspólnego pastwiska i zbierania drzewa w rewirze Zarzyńskim czyli Studzianka, od strony dóbr Biskupice. Według tego więc ostatniego aktu, tylko osadnicy w nim zamieszczeni, mieli prawo do wolnego pastwiska i wolnego zbierania drzewa w rewirze Studzianka, gdyż względem wszystkich innych kolonistów, nadanie Księcia Hohenlohe Ingelfingen z dnia 18 Maja 1805 roku, z zasad w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 Lipca 1826 roku przyjętych, wszelką moc utraciło.
  9. Eventualnie: Gdyby miało być uznane, że koloniści kontraktem z dnia 18 Maja 1805 roku objęci, mają także prawo wykonywania pastwiska i zbierania drzewa w rewirze Studzianka, prawo to nie może po szczególe służyć wszystkim
Page 4lines 29-42
Manuscript page 4 of letter 1APP_53_968_0_783_0007_a1-L1_04.jpg , open full size
Transcribed by paragraph, not line by line: each numbered entry is a paragraph of the manuscript.
  1. kolonistom, obecnie egzystującym, lecz tylko tym kolonjom, które skutkiem nadania tego były utworzone i w kontrakcie z roku 1805 są wymienione. W kontrakcie bowiem Księcia Hohenlohe oznaczona jest pewna liczba kolonistów numerycznie, a zatem taka tylko ich liczba znajdować się powinna i dla nich tylko użytkowanie z pastwiska i zbieraniny mogłoby być przyznane, kontrakt ten bowiem nie upoważnił kolonistów do dzielenia na części gruntów, przez nich zajmowanych. Skutkiem rozdrobnienia kolonji, powstała nierównie większa ilość dymów, mieszkańców i inwentarzy — i to wszystko zwiększyło potrzebę pastwiska i drzewa, z widoczną szkodą dominji. Jakoż postanowienie Rady Administracyjnej w roku 1858 wyrzekło:
  2. 1. Że wieczyści dzierżawcy wyłącznie tylko gospodarstwem zatrudniać się powinni.
  3. 2. Że wieczysto-dzierżawcy dwóch gospodarstw posiadać nie wolno.
  4. 3. Że wieczysty dzierżawca nadanego sobie gospodarstwa ani poddzierżawiać, ani podzielac na części, bez wyraźnego zezwolenia dworu, nie może. Ztąd wypływa, że tylko te kolonje w najgorszym razie mają prawo do pastwiska i zbieraniny, które istniały w chwili kontraktu z dnia 18 Maja 1805 roku, wszystkie zaś inne, skutkiem rozdrobnienia powstałe, z prawa tego korzystać nie mogą, lubo głównie powód obstaje przy tem, że ilość kolonji determinuje akt z dnia 21 Grudnia 1828 roku i tylko, eventualnie kontrakt z dnia 18 Maja 1805 r.
  5. Przy urządzeniu lasów Trąbczyńskich i gospodarstwa, służebność pastwiska i zbieraniny, w sposób wyżej opisany służąca, jest nader uciążliwą. Hrabia Miączyński na zasadzie art. 4 prawa o służebnościach pastwiska i wrębu z dnia 16/28 Czerwca 1830 roku, ma prawo domagania się, ażeby ilość bydła jaka na rewirze Studzianka ma być pasaną, umiarkowaną była podług takiej potrzeby gruntu, jaka była przy ustanowieniu służebności tej. A zatem służebność ta może być przyznaną tylko 7miu kolonjom, które do aktu z dnia 21 Grudnia 1828 roku przystąpiły; a eventualnie tylko 14stu kolonjom, które były przedmiotem kontraktu z roku 1805, to jest może być tylko przyznaną w stosunku do potrzeby każdej z tych kolonji, ale nigdy w stosunku do liczby osadników, na nich znajdujących się i ilości bydła przez nich utrzymywanej. Dla wypośrodkowania zatem tej ilości, nakazana być winna relacja biegłych na czyn:
  6. Dla jakiej ilości bydła, jakiego gatunku i w jakich miejscach rewiru Studzianka, dla 7miu kolonji aktem nadawczym z dnia 21 Grudnia 1828 roku przez Michalinę Hr. Miączyńską przed Regentem Kroszczyńskim zeznanym — a eventualnie dla 14stu kolonji kontraktem z dnia 18 Maja 1805 roku objętych bezwzględnie na ilość znajdujących się, na każdej z tych kolonji rozdrobnionych osadników, ma być dozwolone pastwisko w rewirze lasów Trąbczyńskich, Studzianka zwanym, przy względzie na obszerność kolonji, na łąki i pastwiska, do kolonji należące, oraz na potrzeby dóbr Trąbczyna i na gospodarstwo leśne, w rewirze Studzianka zaprowadzone.
  7. Toż samo stosuje się do prawa zbierania drzewa, dla ustalenia którego, powód następujące factum proponuje:
  8. Jaka ma być dozwolona najwyższa ilość zbieraniny i w jakich miejscach rewiru Studzianka, w każdym dniu gajowym, dla każdej z siedmiu kolonji, kontraktem z dnia 21 Grudnia 1828 roku, a eventualnie dla 14stu kolonji, kontraktem z dnia 18 Maja 1805 roku nadanych, przy względzie na potrzeby każdej pojedyńczej kolonji, tak, jak gdyby ona w wyłącznem posiadaniu jednego osadnika zostawała, jak równie przy względzie na potrzeby dóbr Trąbczyna, na zaprowadzone gospodarstwo leśne w rewirze Studzianka i na wymaganie Banku Polskiego z tytułu udzielonej pożyczki Skarbowej, jak niemniej Towarzystwa Kredytowego, z tytułu zaciągnąć się mającej najwyższej pożyczki.
  9. Tak więc konkluzja powoda w zupełności jest usprawiedliwiona. Koszta należą z zasady art. 130, a temczasowa egzekucja z zasady art. 135 K. P. S.
  10. Rozwinięcie zasad i zaoczność zastrzegam.
  11. d. j. w.
  12. Michał Piechowski
  13. Koszta
  14. Raz Rs 47 k 21.
Page 5lines 43-46
Manuscript page 5 of letter 1APP_53_968_0_783_0007_a2-L1_05.jpg , open full size
Transcribed by paragraph, not line by line: each numbered entry is a paragraph of the manuscript.
  1. No 173.
  2. Stósownie do żądania powoda, kopję tego pozwu, której oryginał na stęplu ceny kop. 7½ drukowany wręczyłem Karolinie Fridenberg w kolonji Staro Łazińskiej w Okręgu Pyzdrskim, do dóbr Trąbczyna należącej, mieszkającemu, w zamieszkaniu tegoż. do rąk własnych oddałem świadczę —
  3. w Kolonji Staro Łazińskiej dnia 7/19 Pazdziernika 1860 r.
  4. Michał Piechowski